طبق نشریه ۳۶۰، پیش از آنکه بحرانی ایمنی یک ساختمان را تهدید کند، لازم است پاسخ دینامیکی سازه تحت بارهای لرزهای بررسی شود و در صورت نیاز، اقدامات بهسازی و مقاومسازی انجام گیرد.
در شرایط جنگی نیز ساختمانها ممکن است در اثر انفجار، ارتعاشات شدید یا سایر عوامل دچار آسیب شوند. در چنین شرایطی ارزیابی دقیق میزان خسارت ضروری است تا مشخص شود ساختمان نیازمند بازسازی (Recovery) است یا باید تخریب و مجدداً احداث شود.
بازسازی یا ساخت مجدد؟
پاسخ این پرسش به عوامل مختلفی از جمله میزان تخریب، نوع سیستم سازهای، مصالح مصرفی و شرایط اقتصادی بستگی دارد. نخست باید بررسی شود که آیا اعضای باربر سازه مانند ستونها، پی، دیوارهای برشی و سایر اجزای اصلی هنوز قابلیت بهرهبرداری دارند یا خیر.
همچنین لازم است امکان استفاده مجدد از مصالح حاصل از آوار بررسی شود. مصالحی مانند بتن، آجر، فولاد و چوب در بسیاری از موارد قابلیت بازیافت و استفاده مجدد در پروژههای ساختمانی یا راهسازی را دارند. در شرایطی که تأمین مصالح جدید دشوار باشد، بازیافت مصالح میتواند نقش مهمی در تسریع روند بازسازی ایفا کند.
ملاحظات اقتصادی و زیستمحیطی
در صورتی که حجم خرابی در حد بحرانی نباشد، بازسازی ساختمان معمولاً از نظر اقتصادی و زیستمحیطی گزینه مناسبتری نسبت به تخریب و ساخت مجدد محسوب میشود. با این حال، در مواردی که تخریب گسترده باشد، هزینههای بازسازی میتواند به هزینه احداث مجدد نزدیک شده یا حتی از آن فراتر رود.
علاوه بر هزینه، زمان موردنیاز برای بازگرداندن ساختمان به شرایط ایمن نیز اهمیت دارد. برخی سازهها مانند بیمارستانها، مراکز امدادی و زیرساختهای حیاتی ممکن است حتی در دوران جنگ نیز نیاز به بهرهبرداری داشته باشند. در این شرایط میتوان از یک رویکرد دو مرحلهای استفاده کرد:
- بازسازی و ایمنسازی در کوتاهمدت
- نوسازی و بهسازی اساسی در بلندمدت
عوامل مؤثر در تصمیمگیری
تصمیمگیری درباره بازسازی یا احداث مجدد معمولاً بر سه عامل اصلی استوار است:
- میزان آسیبدیدگی ساختمان
- نوع مصالح و سیستم سازهای
- هزینههای اجرایی
مهمترین عامل، درصد تخریب سازه است. در این ارزیابی، وضعیت اعضای باربر اهمیت ویژهای دارد. باید مشخص شود که سازه پس از آسیب تا چه اندازه توانایی حفظ پایداری خود را دارد و آیا وقوع بارگذاری مجدد، مانند پسلرزه یا انفجارهای بعدی، میتواند منجر به فروریزش آن شود یا خیر.
روشهای ارزیابی آسیب سازه
برای تعیین میزان خرابی ساختمان میتوان از روشهای مختلفی استفاده کرد. بسته به شرایط پروژه، ممکن است انجام تمامی این روشها ضروری نباشد.
- بازرسی چشمی (Visual Survey)
- جمعآوری اطلاعات و سوابق ساختمان (History Data Collection)
- آزمایشهای صوتی (Sonic Test)
- آزمایشهای درجا (In-situ Test)
- آزمایشهای آزمایشگاهی (Laboratory Tests)
همچنین استفاده از آزمایشهای غیرمخرب (NDT)، ارزیابی مهندسی سازه و مدلسازی آسیب میتواند در تعیین وضعیت ساختمان و انتخاب راهکار مناسب نقش مؤثری داشته باشد.
نقش بازیافت مصالح در بازسازی
در ساختمانهای بتنآرمه، فولادی و بنایی، بخش قابل توجهی از مصالح حاصل از آوار قابلیت استفاده مجدد دارند. بتن خردشده میتواند بهعنوان سنگدانه بازیافتی در تولید بتن جدید یا پروژههای راهسازی مورد استفاده قرار گیرد. استفاده مجدد از مصالح (Reuse) علاوه بر کاهش مصرف منابع طبیعی، باعث تسریع در پاکسازی آوار و کاهش هزینههای بازسازی میشود.
مقاومسازی پس از بازسازی
در بسیاری از پروژهها، پس از انجام بازسازی اولیه میتوان با استفاده از روشهای مقاومسازی، سطح عملکرد سازه را ارتقا داد. برخی از روشهای متداول عبارتاند از:
- استفاده از الیاف CFRP
- استفاده از الیاف GFRP
- اجرای ژاکت بتنی یا فولادی
- تقویت اعضا با شبکه میلگرد
- افزودن دیوارهای برشی یا مهاربندهای مقاوم
جمعبندی
آسیبهای ناشی از جنگ در سازههایی مانند پلها، بیمارستانها، پالایشگاهها، ساختمانهای مسکونی و سایر زیرساختها نیازمند ارزیابی سریع و تخصصی هستند. پس از بررسی وضعیت سازه، میزان خسارت، هزینهها و زمان موردنیاز برای بهرهبرداری مجدد، میتوان درباره بازسازی، بهسازی یا تخریب و احداث مجدد تصمیمگیری کرد.
بهطور کلی، هرچه میزان آسیب کمتر و قابلیت حفظ پایداری سازه بیشتر باشد، بازسازی گزینه مناسبتری خواهد بود. اما در صورت تخریب گسترده و از دست رفتن عملکرد اعضای اصلی باربر، احداث مجدد میتواند راهکاری ایمنتر و اقتصادیتر باشد.